του Θωμά Νικολάου

Σχέδιο Εξωφύλλου: Άννι Ξ.

Αν μπορούσαν να συνομιλήσουν οι δύο -πολύ σπουδαίοι- σύγχρονοι δημιουργοί, ο Michael Haneke και ο David Lynch, οι οποίοι έκαναν ταινίες με εντελώς διαφορετικό αφηγηματικό τρόπο και όραμα, ίσως ήταν στα αντίστοιχα του τίτλου έργα τους.

Ο Haneke στον Κρυμμένο (Caché, 2005), για τον οποίο απέσπασε και το βραβείο σκηνοθεσίας στις Κάννες, μιλάει για τον -υπολογισμένο- φόβο μιας γαλλικής μεσοαστικής οικογένειας, μπροστά στο αποικιοκρατικό παρελθόν της χώρας, μετά την ανεξαρτησία της Αλγερίας. Στο σπίτι όπου κατοικούν οι πρωταγωνιστές, ένας άγνωστος αφήνει βιντεοκασέτες που καταγράφουν στιγμές από την καθημερινή τους ζωή, αναστατώνοντας το φαινομενικά ήσυχο και τακτοποιημένο περιβάλλον -όπου σταδιακά αποκαλύπτονται όλο και πιο ένοχα μυστικά. Η ιστορία της Γαλλίας προειδοποιεί ότι το παρελθόν δεν μπορεί να μπει απλά κάτω από το χαλί, όσο κι αν τα θύματα φαίνεται να δυσκολεύονται να ξεφύγουν από τη θέση που βρίσκονταν, για σημαντικό χρόνο -στη σύγχρονη ιστορία.

Ο πετεινός, που αποτελεί και σύμβολο της χώρας, μετατρέπεται στην ταινία του Χάνεκε σε συνδετικό κρίκο, ανάμεσα στην ιστορία που συνδέει τον πρωταγωνιστή με την εξέλιξη των σημαντικών γεγονότων της αφήγησης. Τιμωρία και αυτοτιμωρία όμως υπάρχουν μόνο για τα θύματα˙ καθώς ο Haneke προσπαθεί να μιλήσει για το αδικαίωτο της ιστορίας που συντρίβει τελικά τους ανθρώπους. Όσο κι αν η οικογένεια του πρωταγωνιστή φαίνεται να μην έχει παίξει ρόλο στη βρώμικη υπόθεση της καταστολής της αλγερινής αντίστασης -όπως μαρτυρεί η ταινία- φαίνεται πως κανένας δεν είναι απόλυτα αθώος, γιατί όπως υπονοεί ο ίδιος ο σκηνοθέτης, η νοοτροπία του καταπιεστή υπάρχει ακόμα και στις πράξεις των ανθρώπων, όπου θα έλεγαν ότι κάνουν από «ανιδιοτέλεια». Ακόμα κι εκεί που η «φιλανθρωπία» μπορεί ν’ απαλύνει παροδικά ένα τραύμα που έχει αποκτηθεί συλλογικά, την επόμενη στιγμή μπορεί να κυριαρχήσει εκ νέου η σκληρότητα -εφόσον δεν υπερισχύουν οι αντικειμενικές προϋποθέσεις για την επούλωση των πληγών εκείνων.

Αίτιο και αποτέλεσμα συνυπάρχουν μαεστρικά στην ιστορία του Haneke, ωστόσο δεν διαφαίνεται η λύση της σχέσης που οδηγεί στην αλληλουχία, καθώς η ιστορία -ακόμα κι αν δεν επαναλαμβάνεται- πάντα αφήνει χαραγμένο για πολύ καιρό το αποτύπωμά της.

Πιο χαώδης -λόγω της πινελιάς του σκηνοθέτη των ονείρων, David Lynch- η Χαμένη Λεωφόρος (Lost Highway, 1997) ξεκινάει με το ίδιο μοτίβο που μας συστήνεται και ο Κρυμμένος του Michael Haneke. Κάποιος άγνωστος αφήνει βιντεοκασέτες, με προσωπικές στιγμές, ενώ η σύντροφος του πρωταγωνιστή τις ανακαλύπτει. Τη στιγμή, όμως, που το ζευγάρι απαθανατίζεται να κοιμάται, ο σύντροφος έρχεται αντιμέτωπος με την αποτρόπαια πράξη που φαίνεται να έχει διαπράξει. 

Πολλές ερμηνείες υπάρχουν για τη συνέχεια που αγγίζουν τα όρια της μεταφυσικής. Ωστόσο η λογική της εξήγησης ίσως είναι ότι η ίδια η βία δεν έχει λογική. Έτσι ο Lynch τοποθετεί κάποιον άλλον στη θέση του πρωταγωνιστή, που ίσως αδυνατεί να διαχειριστεί το γεγονός της συνταρακτικής πράξης και -παρομοίως- κάποια άλλη στη θέση της πρωταγωνίστριας, για να δικαιολογήσει το πέρασμα στον εφιάλτη της γυναικοκτονίας. Υπάρχουν έτσι δύο ζεύγη προσώπων, ο πρωταγωνιστής με τα δύο πρόσωπα και η πρωταγωνίστρια με τα δύο πρόσωπα. Ωστόσο, που και που εμφανίζεται κι ένα τρίτο απόκοσμο πρόσωπο, καθρέπτης αυτών των ενορμήσεων που μπορούν να οδηγήσουν στο ξεπέρασμα του μεταιχμίου, που επιτρέπει ο πολιτισμός. Το τελευταίο σημαντικό πρόσωπο -το οποίο δεν είναι άλλο από τον Dick Laurent- που ακούγεται στην αρχή και το τέλος ότι είναι νεκρός, βρίσκεται σ’ αυτό το μεταίχμιο, δημιουργώντας έτσι την εντύπωση πως ένας φόνος αποτελεί τη φυσιολογική εξέλιξη, σ’ έναν παράλογο κόσμο.

Στη Χαμένη Λεωφόρο δεν υπάρχει ορατή η γραμμική αφήγηση που μπορεί να οδηγήσει σ΄ ένα λυτρωτικό συμπέρασμα -εφόσον αυτό είναι συστατικό μέρος της κάθαρσης- ίσως γιατί ο Lynch καταλαβαίνει πως η εποχή της αρχαίας τραγωδίας έχει παρέλθει, καθώς ο σημερινός κόσμος είναι απείρως πολυπλοκότερος. Σίγουρα στην αφήγηση του δημιουργού παίζουν πολύ μεγάλο ρόλο οι αισθήσεις, ενώ  η μουσική υπάρχει για να συνοδεύει τις διακυμάνσεις των καταστάσεων με ανάλογο τρόπο, σε αντίθεση με τον Κρυμμένο όπου στα σημαντικότερα γεγονότα κυριαρχεί το στοιχείο της σιωπής.
Συμπερασματικά, Haneke και Lynch είναι δύο σκηνοθέτες που εκπροσωπούν δυο διαφορετικά καλλιτεχνικά ρεύματα αλλά κάποιες φορές -όπως στις παραπάνω ταινίες- τέμνονται. Το θέμα που τους τέμνει είναι η βία και ο σύγχρονος πολιτισμός. Ο πρώτος πιο ψυχρός και λογικός˙ προχωράει στην ανατομία μιας κοινωνίας και δευτερευόντως των προσωπικοτήτων που την αποτελούν, ενώ ο δεύτερος πιο αισθησιακός˙ στοχεύει στο ανθρώπινο σκοτάδι, που δεν μπορεί εύκολα να αποκρυπτογραφηθεί, όπως ακριβώς συμβαίνει και για την ίδια την ταινία του. Τέλος, και οι δύο καταφέρνουν να παράξουν καινοτόμες δημιουργίες, κάτι το οποίο τις κάνει και εξαιρετικά σπουδαίες.

Σημείωση: Οι εικόνες που χρησιμοποιήθηκαν στο κείμενο είναι καθαρά για ενημερωτικούς σκοπούς, ενώ τα δικαιώματά τους ανήκουν αποκλειστικά στους νόμιμους δημιουργούς τους.