του Γιώργου Βασιλόπουλου

Σχέδιο Εξωφύλλου: Άννι Ξ.

Χώρα: Γερμανία

Έτος: 1998

Διάρκεια: 80 Λεπτά (1 Ώρα και 20 λεπτά)

Σκηνοθεσία: Tom Tykwer

Εμφανίζονται: Franka Potente, Moritz Bleibtreu, Herbert Knaup, Nina Petri, Armin Rohde, Heino Ferch κ.α.

Η ταινία του Tom Tykwer με τίτλο Lola Rennt(Run Lola Run), η οποία κυκλοφόρησε το 1998, αποτελεί ένα από τα πιο καινοτόμα και επιδραστικά έργα του γερμανικού κινηματογράφου, του ύστερου 20ού αιώνα. Κυκλοφόρησε εννέα χρόνια μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, σε μια καθοριστική στιγμή για τη γερμανική πολιτισμική ιστορία, καθώς προσφέρει μια στοχαστική ματιά πάνω στον χρόνο, την έννοια της σύμπτωσης και την ανθρώπινη βούληση. Με αυτό τον τρόπο, υπερβαίνει τα όρια του εθνικού κινηματογράφου και εξελίσσεται σε διεθνές φαινόμενο. Με το ιδιαίτερα αναγνωρίσιμο οπτικό της ύφος, τη ρηξικέλευθη αφηγηματική της δομή και τις φιλοσοφικές της προεκτάσεις, η ταινία αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μεταμοντέρνου κινηματογράφου που αμφισβητεί τις παραδοσιακές αφηγηματικές φόρμες και ταυτόχρονα διερευνά θεμελιώδη ερωτήματα γύρω από τον ντετερμινισμό (αιτιοκρατία) και την ελευθερία της βούλησης.

Η υπόθεση που παρουσιάζεται μπορεί να θεωρηθεί αρχικά ιδιαίτερα απλή· μια νεαρή γυναίκα, η Lola (Franka Potente) έχει μόλις είκοσι λεπτά για να βρει εκατό χιλιάδες γερμανικές μάρκες, ώστε να καταφέρει να σώσει τη ζωή του συντρόφου της, Manni (Moritz Bleibtreu). Πίσω από αυτή την αγωνιώδη κούρσα –ωστόσο- κρύβεται ένα περίπλοκο πλέγμα ιδεών, δανεισμένων από τη θεωρία του χάους και τη μεταμοντέρνα φιλοσοφία. Η ταινία απλώνεται σε τρεις διαφορετικές εκδοχές της ίδιας ιστορίας, μια τριμερής αφήγηση που όπως σημειώνει και ο Καναδός Jim Bizzochi -μελετητής των οπτικοακουστικών τεχνών- σε αντίστοιχο άρθρο του (2005), «ο τρόπος κινηματογράφησης του Tom Tykwer φαίνεται να λειτουργεί ως μια αφηγηματική βάση δεδομένων, εξυπηρετώντας με ιδανικό τρόπο, την πλοκή της ταινίας». Έτσι λοιπόν, ο Tykwer εξερευνά πώς οι πιο μικρές διαφοροποιήσεις στις αρχικές συνθήκες, μπορούν να αλλάξουν ριζικά την έκβαση μιας ιστορίας, μετατρέποντας την κάθε εκδοχή σε μια νέα και απρόβλεπτη διαδρομή.

Η ταινίαυιοθετεί μια μοναδική αφηγηματική αρχιτεκτονική, που αντιτίθεται στις καθιερωμένες αφηγηματικές συμβάσεις, που συνηθίζονται να παρατηρούνται σε άλλες παραγωγές. Συγκεκριμένα, μέσα στα 80 λεπτά της συνολικής διάρκειας της ταινίας, παρουσιάζονται τρεις διακριτές εκδοχές της ίδιας ακολουθίας, καθεμιά από τις οποίες ξεκινά με την αναχώρηση της Lola από το διαμέρισμά της και καταλήγει σε εντελώς διαφορετικά αποτελέσματα. Αυτή η ιδιαίτερη δομή, δημιουργεί πολλαπλές πιθανότητες και ερμηνείες, που αμφισβητούν την έννοια της ενιαίας, γραμμικής αφήγησης.

Οι τρεις διαφορετικές «διαδρομές» λειτουργούν ως διαδοχικές προσπάθειες ολοκλήρωσης της ίδιας αποστολής. Στην πρώτη εκδοχή, η Lola πεθαίνει· στη δεύτερη, πεθαίνει ο Manni· ενώ στην τρίτη και οι δύο επιβιώνουν και ευημερούν. Αυτή η πορεία -από την αποτυχία προς την πλήρη επιτυχία- αντανακλά τη λογική των βιντεοπαιχνιδιών, όπου οι παίκτες έχουν τη δυνατότητα να επανεκκινήσουν και να ξαναπαίξουν ένα συγκεκριμένο σημείο, αποκτώντας κάθε φορά περισσότερη γνώση και δεξιότητα.

Η ενασχόληση της ταινίας με τη θεωρία του χάους ίσως να αποτελεί και το φιλοσοφικό της θεμέλιο. Ο Tykwer δείχνει πώς φαινομενικά ασήμαντες μεταβολές -μερικά δευτερόλεπτα διαφοράς στον χρόνο ή μια μικρή αλλαγή στη διαδρομή της Lola- μπορούν να οδηγήσουν σε -δραματικώς- διαφορετικά αποτελέσματα. Το πιο ισχυρό παράδειγμα αυτής της ιδέας παρουσιάζεται μέσα από τις σύντομες συναντήσεις της Lola με διάφορους δευτερεύοντες χαρακτήρες, των οποίων οι μελλοντικές ζωές αποκαλύπτονται, χρησιμοποιώντας γρήγορα μοντάζ στατικών φωτογραφιών.

Αυτές οι σεκάνς τύπου «flash-forward», που διαρκούν μόλις μερικά δευτερόλεπτα για τον κάθε χαρακτήρα, αποκαλύπτουν πως οι σύντομες αλληλεπιδράσεις της Lola διαχέονται προς τα έξω, επηρεάζοντας ολόκληρες ζωές. Όταν για παράδειγμα, συγκρούεται με τη γυναίκα και το καρότσι της στο πεζοδρόμιο κατά την πρώτη διαδρομή, το μέλλον της γυναίκας παρουσιάζεται τραγικό· όταν η Lola την αποφεύγει στην τρίτη διαδρομή, η ίδια γυναίκα φαίνεται να βρίσκει θρησκευτική λύτρωση. Αυτή η τεχνική, μετατρέπει τους δευτερεύοντες χαρακτήρες σε ενεργούς συμμετέχοντες, κατά την κινηματογραφική εξερεύνηση της έννοιας της αιτιότητας.

Η οπτική αισθητική της ταινίας συνιστά μια αριστοτεχνική σύνθεση κινηματογραφικών στοιχείων. Ο Tykwer συνδυάζει στοιχεία από το μοντάζ τηλεοπτικών προγραμμάτων της εποχής, τα γραφικά των βιντεοπαιχνιδιών, τις σκηνές animation και την παραδοσιακή κινηματογραφία του γερμανικού εξπρεσιονισμού, δημιουργώντας ένα ιδιαίτερο αμάλγαμα, το οποίο έχει ως απώτερο σκοπό να ιντριγκάρει τους θεατές.

Η παλέτα χρωμάτων της ταινίας είναι συνειδητά «έντονη», με το κόκκινο να κυριαρχεί ως βασικό μοτίβο. Τα φλογερά, κόκκινα μαλλιά της Lola λειτουργούν ως οπτικό σημείο αναφοράς που την ξεχωρίζει σε κάθε κάδρο, αλλά και ως συμβολική αναπαράσταση του πάθους, της έντασης και του κινδύνου, στοιχεία που χαρακτηρίζουν την «αποστολή» της.

Η κινηματογράφηση του Frank Griebe αξιοποιεί ένα ευρύ φάσμα τεχνικών που αντανακλούν την ευαισθησία της ταινίας. Η ταχύτατη εναλλαγή μεταξύ διαφορετικών ειδών στα πλάνα -χαμηλές γωνίες λήψης, κοντινά, μεσαία πλάνα- εμποδίζει την οπτική εξοικείωση και δημιουργεί αυτό που ο ίδιος ο Griebe χαρακτηρίζει ως «οπτική κίνηση», στοιχείο που καθιστάται κεντρικό σημείο αναφοράς, για την κατανόηση της αφήγησης. Τα εναέρια πλάνα, κατά τις σκηνές όπου η Lola τρέχει, τονίζουν τη θέση της -ως μια μικρή φιγούρα που διασχίζει τεράστιους αστικούς χώρους- σχολιάζοντας τον παραλληλισμό που παρατηρούμε, ανάμεσα στο μέγεθος του εγχειρήματός της και στον περιορισμένο χρόνο που διαθέτει, για να φέρεις εις πέρας την αποστολή της και να σώσει τελικά τον σύντροφό της.

Η στρατηγική του μοντάζ της ταινίας αποτελεί ίσως το πιο καινοτόμο της στοιχείο. Με μέσο όρο διάρκειας του ενός πλάνου να μετράει λιγότερα από τρία καθαρά δευτερόλεπτα και με συχνή χρήση υποσυνείδητων εικόνων, ο Tykwer δημιουργεί αυτό που ο ίδιος περιγράφει -με πολύ στοχευμένο τρόπο- ως «σκέτη, ανόθευτη απόλαυση της ταχύτητας». Το μοντάζ αντιβαίνει στις συμβάσεις της αφηγηματικής συνέχειας που συνηθίζεται, αξιοποιώντας jump cuts, ταχύτατες αλληλουχίες σκηνών και χρονολογικούς χειρισμούς.

Η ενσωμάτωση διαφορετικών μέσων και format (δηλαδή το φιλμ 35mm για τις σκηνές με τους πρωταγωνιστές, βίντεο εμφανώς χαμηλότερης ανάλυσης για τους δευτερεύοντες χαρακτήρες και animated ακολουθίες για τις μεταβατικές στιγμές) δημιουργεί ευδιάκριτες οπτικές ιεραρχίες, που εξυπηρετούν τη δομή της αφήγησης, διατηρώντας την απαραίτητη δραματική συνοχή.

Η ταινία, εκτός των άλλων, προσεγγίζει με πολυπλοκότητα και τα έμφυλα πρότυπα, προκαλώντας έντονο ενδιαφέρον, εάν επιχειρήσουμε να την εξετάσουμε από αυτή την πλευρά. Η βασική υπόθεση -η οποία ακολουθεί μια γυναίκα, που φαίνεται να αντιμετωπίζει τη συνεχή απογοήτευση και έλλειψη βοήθειας από τους άνδρες συμπρωταγωνιστές της, χρειάζεται να επέμβει με δυναμισμό και να αναλάβει την ευθύνη, για να διορθώσει τις αποτυχίες του συντρόφου της- διαιωνίζει συγκεκριμένες έμφυλες προσδοκίες, ενώ παράλληλα άλλες τις αμφισβητεί. Η τελική ακολουθία της ταινίας, όπου ο Manni παραμένει βλακώδης στις υπεράνθρωπες προσπάθειες της Lola για λογαριασμό του, υποδηλώνει αυτό που περιμέναμε να δούμε κάποια στιγμή κατά τη θέαση, δηλαδή τη σκηνή όπου η Lola ορκίζεται να παρατήσει τον σύντροφό της, ο οποίος εξακολουθεί να φοράει, με περίσσεια τέχνη, αυτό το ατάραχο -σε κάθε συναισθηματική μεταβολή- πρόσωπο. Κάτι τέτοιο βέβαια δεν γίνεται ποτέ, τουλάχιστον on-screen.

Τα εισαγωγικά αποσπάσματα από τον Άγγλο ποιητή και θεατρικό συγγραφέα Thomas Stearn (T.S.) Eliot και τον Γερμανό πρώην παίκτη και προπονητή ποδοσφαίρου Sepp Herberger, τοποθετούν το φιλοσοφικό πλαίσιο της ταινίας, στο μεταμοντέρνο πεδίο. Η αφήγηση που θέτει αμέτρητα ερωτήματα, αναζητώντας μια απάντηση που θα γεννήσει ένα νέο ερώτημα και ούτω καθεξής, φαίνεται να αντικατοπτρίζει αυτό που αναγνωρίζεται ως «αστάθεια του νοήματος», κεντρικό στοιχείο στο μετανεωτερικό διανοητικό κίνημα του μεταδομισμού (ή μεταστρουκτουραλισμού), το οποίο διαμορφώθηκε τη δεκαετία του ‘60.

Αυτή η φιλοσοφική αβεβαιότητα συμβαδίζει και με το ιστορικό πλαίσιο της ταινίας, ως δημιούργημα της επανενωμένης Γερμανίας. Όπως αναφέρθηκε ήδη στην εισαγωγή, η ταινία κυκλοφόρησε -στις κινηματογραφικές αίθουσες- εννέα χρόνια μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου (1989), αντανακλώντας μια εποχή στην οποία οι παραδοσιακές βεβαιότητες για την εθνική ταυτότητα, τα πολιτικά συστήματα και τις πολιτισμικές αξίες βρίσκονταν σε κατάσταση διαρκούς αμφισβήτησης και μετάβασης. Το Βερολίνο που παρουσιάζεται στην ταινία είναι σκόπιμα γενικό και απρόσωπο, απαλλαγμένο από τα χαρακτηριστικά του τοπόσημα, ώστε να απεικονίζει αυτό που ο Tykwer ήθελε να περάσει ως «μια οποιαδήποτε, τυχαία πόλη» που μπορεί να εκπροσωπήσει την καθολική εμπειρία της ζωής, στο αστικό περιβάλλον.

Επίσης, το Lola Rennt έχει αναλυθεί εκτεταμένα, μέσα από το πρίσμα και τις εφαρμογές της θεωρίας παιγνίων, όπου παρατηρούνται δομικές ομοιότητες της ταινίας με τα χαρακτηριστικά της δομής που δύναται να έχει ένα βιντεοπαιχνίδι, ως επί το πλείστον. Οι τρεις προσπάθειες της ταινίας φαίνεται να αντικατοπτρίζουν το σύστημα «ζωών», που συναντάται αρκετά συχνά στα παιχνίδια και στα διαδραστικά μέσα γενικότερα.

Μέσα από το άρθρο της, με τίτλο «Run Lara Run», το οποίο κυκλοφόρησε το 2002, η Margit Grieb -Γερμανίδα καθηγήτρια γλωσσολογίας- εντοπίζει σαφείς συνδέσεις ανάμεσα στη Lola και τη Lara Croft -από τη σειρά Tomb Raider- σημειώνοντας κοινά χαρακτηριστικά, για τις δύο αυτές περιπτώσεις ηρωίδων.

Το μουσικό υπόβαθρο του Tykwer -ως συνθέτη- είναι εμφανές στον ξεχωριστό, ηχητικό σχεδιασμό της ταινίας. Το έντονο techno soundtrack, στο μεγαλύτερο βαθμό σύνθεση του ίδιου του Tykwer -σε συνεργασία με τους σταθερούς συνεργάτες του, Johnny Klimer και Reinhold Heil– επιτελεί τη δημιουργία συγκεκριμένων συναισθημάτων, κάτι το οποίο προσπαθεί να χτίσει καθ’ όλη τη διάρκεια της θέασης. Οι επαναλαμβανόμενοι, καταιγιστικοί ρυθμοί φαίνεται να αντανακλούν τους χτύπους της καρδιάς και τα βήματα της Lola, μεταφέροντας τους θεατές σε μια υπνωτική κατάσταση.

Η ενσωμάτωση της φωνής της Franka Potente, προσθέτει επιπλέον επίπεδα νοήματος που συνδέουν την εσωτερική κατάσταση της ηρωίδας με τα ευρύτερα θέματα της ταινίας, γύρω από την επιθυμία και τη μεταμόρφωση, όπως περιγράφει η ίδια, ειδικότερα στα πρώτα τραγούδια που ακούγονται.

Η διεθνής επιτυχία της ταινίας ήταν πρωτοφανής για μια γερμανική παραγωγή της εποχής της. Με προϋπολογισμό μόλις τρία εκατομμύρια γερμανικές μάρκες (κάτι παραπάνω από 1,5 εκατομμύρια ευρώ, τηρουμένων των αναλογιών), προβλήθηκε σε περισσότερες από σαράντα χώρες και κέρδισε πολυάριθμα διεθνή βραβεία, ενώ αυτή η επιτυχία ανέδειξε τον Tykwer και τους συνεργάτες του, στη διεθνή κινηματογραφική σκηνή.

Η επίδραση της ταινίας, για το κινηματογραφικό περιβάλλον της Γερμανίας, υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική. Ο Eric Rentschler -Γερμανός ιστορικός κινηματογράφου- παρατηρεί ότι, μετά τη στασιμότητα που ακολούθησε την ακμή του νέου κύματος του γερμανικού κινηματογράφου της δεκαετίας του ’70, τοLola Renntαναδείχθηκε ως έργο ενός δημιουργού με ξεχωριστό ύφος, ο οποίος κατασκευάζει φανταστικούς κόσμους, με ιδιαίτερη και εκφραστική συνοχή.

Η σχέση της ταινίας με τον γερμανικό κινηματογράφο έχει αποτελέσει σημαντικό αντικείμενο συζήτησης. Ανάλογες κριτικές ανά τα χρόνια, έχουν τοποθετήσει την ταινία ως «μανιφέστο του γερμανικού κινηματογράφου», σηματοδοτώντας μια απομάκρυνση από τον ενδοσκοπικό, ενοχικό κινηματογράφο, ο οποίος κυριάρχησε στις προηγούμενες δεκαετίες. Αυτή η προσέγγιση υποδεικνύει ότι τοLola Rennt προσέφερε ένα νέο πρότυπο για το εθνικό κινηματογραφικό ρεύμα, διατηρώντας παράλληλα την πολιτισμική του ιδιαιτερότητα.

Εν κατακλείδι, τοLola Renntαποτελεί σημείο καμπής στον σύγχρονο κινηματογράφο, συνδυάζοντας με επιτυχία τη μεταμοντέρνα φιλοσοφία, τις καινοτόμες κινηματογραφικές τεχνικές και τα δημοφιλή ψυχαγωγικά στοιχεία, σε ένα συνεκτικό καλλιτεχνικό όραμα που εξακολουθεί να επηρεάζει δημιουργούς, περισσότερο από δύο δεκαετίες μετά την κυκλοφορία του. Η εξερεύνηση των εννοιών όπως η πρακτόρευση (σ.σ. η ικανότητα ενός ανθρώπου να παίρνει αποφάσεις και να ενεργεί, με συγκεκριμένο σκοπό), ο ντετερμινισμός (σ.σ. η θεωρία πως τα γεγονότα -ακόμα και οι πράξεις– είναι προκαθορισμένα, από προηγούμενες αιτίες) και η χρονική πολλαπλότητα (σ.σ. η αντίληψη ότι ο χρόνος μπορεί να μην είναι μια απλή, γραμμική σειρά στιγμών, αλλά κάτι πιο σύνθετο) στη συγκεκριμένη ταινία, αγγίζει θεμελιώδη ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης, που υπερβαίνουν τα συγκεκριμένα πολιτισμικά και ιστορικά της συμφραζόμενα.

Και σε τελική ανάλυση, ξεφεύγοντας από όσα παρουσιάζονται καθ’ όλη την έκταση του κειμένου, αυτό που αξίζει να κρατήσουμε από τη συγκεκριμένη ταινία είναι ένα απλό αλλά ταυτόχρονα εξαιρετικά σημαντικό σημείο· κάθε στιγμή κρύβει την υπόσχεση μιας δεύτερης ευκαιρίας. Η Lola δεν τρέχει μόνο για να αλλάξει ένα αποτέλεσμα και να σώσει μια ζωή· τρέχει στην προσπάθειά της να μας υπενθυμίζει συνεχώς, πως ακόμα κι όταν ο χρόνος μοιάζει αμείλικτος, υπάρχει πάντα χώρος για ένα νέο ξεκίνημα, για ένα ακόμα replay που μπορεί να αλλάξει την πορεία μας.

Εσείς, τι λέτε?

Είναι τελικά ο χρόνος… χρήμα?

Σημείωση 1: Οι εικόνες που χρησιμοποιήθηκαν στο κείμενο είναι καθαρά για ενημερωτικούς σκοπούς, ενώ τα δικαιώματά τους ανήκουν αποκλειστικά στους νόμιμους δημιουργούς τους.

Σημείωση 2: Για να διαβάσετε έξτρα υλικό -σχετικό με τη συγκεκριμένη ταινία- σας προτείνω να επισκεφθείτε και να εξερευνήσετε το ιστολόγιο των μεταπτυχιακών φοιτητών του προγράμματος Κινηματογραφικών Σπουδών (Master of Fine Arts in Film Studies) του Jadavpur University, στην πόλη Καλκούτα της Ινδίας.

Η ομάδα των εν λόγω φοιτητών πραγματοποίησε εκτενή και συστηματική ανάλυση της ταινίας, αξιοποιώντας πολλαπλές –ακόμα και απρόσμενες– οπτικές γωνίες.

Για το σωστό το κλικ: Keep on… reading!!